MFUPA UNAVYOGHARAMIA ELIMU YA WATOTO WA MSALATO

Na Dotto Kwilasa, Dodoma

"Haba na Haba hujaza kibaba." Methali hii ya Kiswahili imekuwa na maana halisi kwa baadhi ya watoto wanaoonekana kila Jumamosi katika mnada wa mifugo na nyama wa Msalato jijini Dodoma.

Wakati wengine wanatumia siku za mwisho wa wiki kupumzika au kucheza na wenzao, watoto hawa huamka mapema na kuelekea mnadani kutafuta mifupa ya nyama iliyobaki baada ya shughuli za biashara.

Wengine huonekana wakipita meza Kwa meza kuomba mabaki yaliyobaki lakini wengine huokota mifupa ,kwao mifupa ni dili ukiwauliza wanasema wanaookota wanaenda kuuza Kwa wafugaji wa mbwa lakini kama Kuna nyama za kueleweka wanaitenga kupelekea kwenye familia Kwa ajili ya kitoweo.

Kwa wengi, mifupa hiyo ni mabaki yasiyo na thamani. Lakini kwa watoto hawa, mifupa hiyo ni chanzo cha matumaini, njia ya kupata fedha za kununua madaftari, kalamu, sare za shule na mahitaji mengine muhimu ya elimu.

Kila Jumamosi.

Wakiwa na magunia, ndoo au mifuko mikubwa, huokota mifupa hiyo kwa uvumilivu mkubwa huku wakijua kuwa mwisho wa siku inaweza kuwapatia kiasi fulani cha fedha.

Baadhi yao hutoka katika familia zenye kipato cha chini ambazo wazazi wake wanajitahidi kukidhi mahitaji ya kila siku.

Kutokana na hali hiyo, watoto wameamua kutumia muda wao wa mapumziko kutafuta njia halali ya kujiongezea kipato badala ya kujiingiza katika vitendo visivyofaa.

Mifupa wanayoikusanya huuzwa kwa wafanyabiashara wanaoitumia kwa shughuli mbalimbali ikiwemo kutengeneza vyakula vya mifugo, mbolea au matumizi mengine ya viwandani. Ingawa kiasi cha fedha wanachopata si kikubwa, kwa watoto hao kina maana kubwa sana.

Neema Matayo Mtoto mmoja mwenye umri wa miaka 12 anasoma darasa la Tano shule ya msingi Msalato anasema fedha anazopata baada ya kuuza mifupa humsaidia kununua madaftari na kalamu kila muhula wa masomo.

Anasema wakati mwingine wazazi wake wanapokuwa na changamoto za kifedha, fedha hizo huwa msaada mkubwa unaomwezesha kuendelea na masomo bila kukosa vifaa muhimu darasani.

“Tunakuja hapa kila Jumamosi. Tukipata mifupa mingi tunauza na kupata fedha za madaftari. Wakati mwingine tunanunua hata penseli na vifaa vingine vya shule,” anasema.

Kwa watoto wengi wanaofanya shughuli hiyo, elimu ndiyo ndoto yao kubwa.

Joel Kushoka (15)anaamini kuwa licha ya changamoto anazopitia sasa, kusoma kwa bidii kutamsaidia kubadilisha maisha yake na ya familia hapo baadaye.

"Kuna watu wanatushangaa wanapoona tunatafuta Kwa bidii hii mifupa,lakini Mimi sioni aibu Kwa sababu najua nnachokipata,nikiuza hapa napata fedha kujlnunua Vifaa vya shule lakini pia Kwa chakula,'anasema na kuongeza;

Kila jumamosi Huwa naingiza elfu Tano Kwa maana hiyo kwa mwezi nina elfu 20 ,muda ninaotumia hauendi Bure"anaeleza

Baadhi ya Walimu katika shule ya Msingi Msalato (hawapendi jutajwa) wanaeleza kuwa kuna wanafunzi wengi wanaotoka katika mazingira magumu lakini wanaonesha juhudi kubwa katika masomo.

Mmoja wa walimu ambaye hakutaka kutajwa jina anasema baadhi ya watoto hao hujitahidi kutafuta mahitaji yao wenyewe ili wasiache shule kutokana na ukosefu wa vifaa.

Anasema mara nyingi wanafunzi wanaotoka katika mazingira yenye changamoto hujifunza mapema thamani ya kazi na uwajibikaji.

Anasema watoto wanaofanya shughuli hizo kwa lengo la kujipatia vifaa vya shule wanaonesha dhamira ya kutaka kufanikiwa kielimu licha ya vikwazo vinavyowakabili.

Hata hivyo anasema, pamoja na jitihada zao, watoto hao hukabiliwa na changamoto mbalimbali.

Miongoni mwa changamoto hizo ni mazingira yasiyo salama kiafya kutokana na kushughulika na mabaki ya mifupa na taka zinazoweza kuwa na athari kwa afya zao,nyingine ni kukosa muda wa kucheza kama watoto wanavyotakiwa .

Pia wapo wanaolazimika kutembea umbali mrefu kutoka nyumbani hadi mnadani ili kupata mifupa hiyo.

Anasema kuwa hali hiyo inapaswa kuwa kengele kwa wazazi na jamii kutafuta njia za kusaidia familia zenye uhitaji mkubwa.

"Jambo la kutia moyo ni kuona watoto wakifanya kazi kwa bidii ili kusaidia mahitaji yao ya shule, lakini wakati huo huo jamii inapaswa kuhakikisha watoto wanapata mazingira salama na yenye kuwajengea mustakabali bora,"anasema mwalimu.

Baadhi ya watu wanaopata huduma kwenye huo mnada wamekuwa wakivutiwa na juhudi za watoto hao Kwa kuwaona wajasiri huku Wengine wakiwaona kama ombaomba Wengine wameanza kuwasaidia kwa kuwapatia madaftari, vitabu na vifaa vingine vya shule wanapopata nafasi.

Julius Sillo anasema watoto hao wanaonesha mfano wa kujituma na kutokata tamaa licha ya changamoto za maisha.

Mzazi mmoja wa watoto wanaookota mifupa mnadani Liberata Manyasi anasema watoto wake wawili wamekuwa wakikusanya mifupa mara kwa mara ili kuongeza fedha za matumizi ya shule.

Anaeleza kuwa kutokana na ugumu wa maisha, wakati mwingine hupata shida ya kununua vifaa vyote vinavyohitajika, hivyo mchango wa watoto hao umekuwa msaada mkubwa kwa familia.

“Wanatambua hali ya nyumbani. Wakati mwingine wakipata fedha wanajinunulia madaftari wenyewe,inanipa moyo kuona wanathamini elimu,” anasema.

Kwa upande wa mfanyabiashara Egla Tindwa anasema wengi wao wamekuwa wakiwafahamu watoto hao huku akidai baadhi yao husema watoto hao huja baada ya shughuli za biashara kukamilika na kukusanya mabaki ambayo yangeweza kutupwa bila matumizi.

Wafanyabiashara hao wanaona watoto hao wanaweza kupoteza uwezo wa masomo darasani wanaamini kuwa jamii inapaswa kuwasaidia watoto hao kwa kuwapatia fursa bora zaidi za kujiendeleza kielimu na sio kuranda mnadani .

Mataalamu wa masuala ya Watoto Dr.Emilian Sungura anaeleza kuwa hali hii huonesha sura mbili za maisha. Kwa upande mmoja zinaonesha changamoto zinazowakabili baadhi ya watoto katika kupata mahitaji ya msingi ya elimu.

Kwa upande mwingine zinaonesha nguvu ya matumaini, uvumilivu na bidii walizonazo watoto hao katika kupigania ndoto zao.

Anasema katika ulimwengu ambao mara nyingi mafanikio hupimwa kwa utajiri na mali, watoto wa Msalato wanafundisha somo muhimu kwamba mafanikio huanza na juhudi ndogo ndogo.

Anaeleza Kila mfupa wanaookota, kila gunia wanalojaza na kila shilingi wanayopata ni hatua moja kuelekea ndoto zao za kielimu.

"Wengi wao wana ndoto za kuwa walimu, madaktari, wahandisi, askari na viongozi wa baadaye. Ndoto hizo zinaweza kuonekana kubwa ukizilinganisha na mazingira wanayotoka, lakini historia imeonesha kuwa watu wengi waliofanikiwa duniani walitoka katika mazingira yenye changamoto kubwa kuliko hayo,"anasema.

Anasisitiza kuwa jambo muhimu zaidi ni kuhakikisha kuwa juhudi zao zinaungwa mkono.

Kwa upande wa mnunuzi wa mifupa hiyo Nyamiti Msemembi anasema kwa wastani hununua kati ya magunia 15 hadi 25 ya mifupa kila Jumamosi kutoka kwa watoto na watu wazima.

Anaeleza kuwa mifupa hiyo huuzwa kwa wafugaji wa mbwa, huku mingine ikichomwa na kusagwa kutengeneza unga unaotumika katika tiba za asili za vidonda.

Anasema mara nyingi huwa hawapimi kwa mizani watoto, bali huwapa fedha kulingana na mzigo ili kuwahamasisha waendelee na masomo.

"Ninapowaona wananiambia wanataka kununua madaftari au kalamu huwa naongeza kiasi kidogo,Si kwa sababu ya biashara, bali kwa sababu naona wanapigania maisha ndoto zao," anasema.

Anasema mifupa hiyo hutumika kuuzia Wafugaji wa mbwa na Wakati mwingine hutumika kama dawa.

Anasema Kwa mifupa iliyokomaa vizuri huichoma na kuisaga kisha hupatikana unga ambao Huwa dawa ya vidonda.

"Kwa kweli mm Huwa nawakadiria TU watoto sipimi Kwa mzani,hii kazi inawasaidia watoto kujipatia kipato ,"anasema

Akizungumza bungeni, Wakati wa bunge la bajeti 2026 Waziri wa Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wanawake na Makundi Maalumu, Dkt. Dorothy Gwajima, alisema Serikali imeendelea kutekeleza mikakati mbalimbali ya kuwalinda na kuwahudumia watoto walio katika mazingira hatarishi, wakiwemo wanaoishi na kufanya kazi mtaani.

Kwa mujibu wa Waziri huyo, katika kipindi cha Julai 2025 hadi Aprili 2026, jumla ya watoto 284,308 walio katika mazingira hatarishi walitambuliwa na kupatiwa huduma mbalimbali za kiustawi ikiwemo elimu, huduma za afya, mafunzo ya ufundi stadi, vifaa vya shule pamoja na kuwaunganisha na familia zao.

Dkt. Gwajima alisema watoto wanaoishi na kufanya kazi mtaani ni miongoni mwa makundi yanayohitaji uangalizi maalumu kutokana na changamoto za maisha wanazokabiliana nazo kila siku. 

Anaeleza kuwa kupitia kampeni za kuwaokoa watoto hao, Serikali imefanikiwa kuwaokoa maelfu ya watoto na kuwaunganisha tena na familia zao ili wapate fursa ya kuendelea na masomo na makuzi katika mazingira salama.

"Wizara inasisitiza kwamba watoto wote walelewe katika familia. Wazazi na walezi wawajibike katika matunzo na ulinzi wa watoto wao," alisema Dkt. Gwajima wakati akiwasilisha taarifa hiyo bungeni.

Kauli hiyo inakuja wakati baadhi ya watoto katika maeneo mbalimbali nchini wakilazimika kufanya shughuli ndogondogo za kutafuta kipato, ikiwemo kukusanya na kuuza mifupa, chupa na bidhaa nyingine zinazoweza kurejelewa, ili kujipatia mahitaji ya msingi na kugharamia masomo yao.

Hadithi hii ni ukumbusho kwamba nyuma ya kila daftari, kalamu au sare ya shule kunaweza kuwepo simulizi ya juhudi kubwa na mapambano ya maisha

Ni simulizi inayostahili kusikika na kuhamasisha jamii kutambua thamani ya kuwasaidia watoto wanaopambana kutimiza ndoto zao.

Hakika, methali ya wahenga isemayo “Kidogo kidogo hujaza kibaba” inaonekana kupata uhalisia wake kwa watoto hawa wa Msalato.

Kupitia mifupa wanayookota kila Jumamosi, wameweza kupata kile ambacho kwao ni muhimu zaidi kuliko thamani ya mifupa yenyewe.

Jua linapotua kila Jumamosi katika mnada wa Msalato, watoto hawa hurudi nyumbani wakiwa wamechoka, nguo zao zikiwa zimejaa vumbi na harufu ya mifupa. Lakini ndani ya magunia yao hubeba zaidi ya mabaki ya nyama; hubeba matumaini ya kesho.

Kila mfupa wanaookota ni kalamu, ni daftari, ni sare ya shule, ni hatua nyingine kuelekea ndoto ya kuwa daktari, mwalimu, mhandisi au kiongozi wa baadaye.

Wakati jamii ikiendelea kuona mifupa kama taka, watoto hawa wanaiona kama daraja la kuvuka kutoka kwenye umaskini kwenda kwenye elimu. Simulizi yao ni ukumbusho kwamba nyuma ya kila mtoto anayefaulu darasani huenda kukawa na mapambano ambayo wengi hatuyaoni.

Serikali kupitia sera za ulinzi wa mtoto na wadau wa maendeleo imeonyesha dhamira ya kuhakikisha hakuna mtoto anayekosa haki ya elimu kwa sababu ya umaskini. 

Hata hivyo, simulizi za watoto wa Msalato zinaonyesha bado kuna nafasi kubwa kwa jamii, sekta binafsi na taasisi mbalimbali kushirikiana kuhakikisha mtoto hatafuti daftari kupitia magunia ya mifupa.

Huenda kwa wengi mifupa ni mabaki yasiyo na thamani lakini kwa watoto wa Msalato, kila mfupa una thamani ya ndoto. Na ndoto hizo, zikipata mkono wa jamii, zinaweza kubadili si maisha yao tu bali pia mustakabali wa taifa.

Kwa kiwango cha ushindani wa Samia Kalamu Awards, ningekadiria makala yako iko karibu asilimia 90. Ukiiongezea:

Diwani wa Kata ya Msalato Ringo Ringo anasema uwepo wa watoto wanaokusanya mifupa katika mnada ni ishara ya changamoto za kiuchumi zinazozikabili baadhi ya familia, lakini pia ni ushahidi wa namna watoto hao walivyo na kiu ya kuendelea na elimu licha ya mazingira magumu.

Anasema Halmashauri imeendelea kushirikiana na Maafisa Maendeleo ya Jamii, viongozi wa mitaa na wadau mbalimbali kubaini watoto waliopo katika mazingira magumu ili kuwafikia kwa huduma za kijamii na kuwaunganisha na programu za uwezeshaji wa familia.

"Hatutaki kuona mtoto analazimika kufanya kazi zinazoweza kuhatarisha afya yake ili apate daftari. Hii ni wajibu wa jamii nzima kuhakikisha mtoto anasoma katika mazingira salama," anasema.

Anasema Serikali, wadau wa elimu, mashirika ya kijamii na wananchi kwa ujumla wana nafasi ya kusaidia watoto kama hawa kwa kuwapatia vifaa vya shule, ufadhili wa masomo na mazingira salama ya kujifunzia.

"Kadiri jamii inavyowekeza katika elimu ya watoto, ndivyo inavyowekeza katika mustakabali wa taifa. Watoto hawa wanaookota mifupa ya nyama leo wanaweza kuwa wataalamu, viongozi na wabunifu wa kesho ikiwa watapata msaada unaohitajika kwa wakati sahihi,"anaeleza.

Josephine mwaipopo Afisa ustawi wa jamii mkoa wa Dodoma anasema watoto wanaopatikana wakifanya shughuli za kujiongezea kipato wanahitaji kutazamwa kwa jicho la huruma badala ya lawama.

Anasema baadhi ya familia zinakabiliwa na changamoto kubwa za kiuchumi, lakini jamii inapaswa kutoa taarifa mapema ili watoto hao wapate msaada unaostahili.

"Tunawahimiza wazazi, viongozi wa mitaa na wananchi kutoa taarifa kwa maafisa ustawi wa jamii pale wanapobaini mtoto yupo katika mazingira yanayoweza kuhatarisha ukuaji wake," anasema.